Paris, Lyon lưu danh nhờ quy hoạch chiếu sáng

Chắc không mấy ai thấy lạ về việc Paris từng được mệnh danh là “kinh đô ánh sáng” từ nhiều thế kỷ trước. Tên gọi đó bắt nguồn từ lịch sử “chinh phục màn đêm” của thành phố bằng hệ thống chiếu sáng đô thị sơ khai đầu tiên trên thế giới. Để có hình ảnh đêm Paris lãng mạn và lung linh như ngày hôm nay, hệ thống chiếu sáng đô thị đã dần được manh nha hình thành qua nhiều thế kỷ.   

Từ thế kỷ 17, dưới thời vua Louis XVI, màn đêm luôn là nơi ẩn chứa những nguy hiểm, nguy cơ trộm cướp, tội phạm. Để đối phó, vào năm 1667, các nhà trên mặt phố và các dinh cơ của giới thượng lưu được yêu cầu thắp sáng trên cửa sổ bằng nến và đèn dầu, đèn treo và đuốc được trang bị trên hầu hết các trục phố có nhiều dân cư. Đến đầu thế kỷ 19, cùng với sự ra đời của đèn thắp sáng bằng khí đốt, kỹ sư và nhà hóa học Pháp Philippe Lebon đã thử nghiệm thành công việc chưng cất khí đốt hydro.

Đến năm 1820, ông đã phát triển hệ thống chiếu sáng và sưởi đô thị thành phố Paris bằng đèn khí đốt. Những nơi được thắp sáng đầu tiên là những lối đi có mái che, những công trình lịch sử, rồi đèn khí đốt nhanh chóng phủ khắp thành phố. 40 năm sau, màn đêm Paris được chiếu sáng với 56 ngàn ngọn đèn đường. Nhờ vậy, không những thành phố an toàn hơn mà vẻ đẹp thành Paris còn được phô bày dưới một góc độ mới, lung linh dưới ánh đèn đêm. 

Từ đó trở đi, được mệnh danh là “kinh đô ánh sáng” của toàn thế giới, Paris chăm sóc vẻ đẹp về đêm của mình để ngày càng hấp dẫn hơn. Rực rỡ đèn chiếu để làm nổi bật những công trình tiêu biểu, nhấn những trục đại lộ thênh thang, nhưng lại tiết chế vừa đủ với ánh sáng vàng trầm ấm từ những ngọn đèn cổ, để giữ không khí vừa đủ yên bình cho cư dân, đủ an toàn cho những người hiếm hoi qua phố, và vừa đủ lãng mạn ẩn hiện những đường nét khung cửa sổ, viền mái nhà, làm lưu luyến tâm trí khách bộ hành lạc bước.   

Thế nên, không hiếm những khung cảnh đêm Paris đã đi vào bao áng văn thơ, tác phẩm hội hoạ, phim ảnh, qua nhiều thế kỷ. Đó không chỉ là những người Pháp, mà cả văn nghệ sỹ đến từ khắp nơi, ghé qua hay gửi gắm một phần đời nghệ sỹ ở mảnh đất này. Người ta có thể kể đến những bước chân người nghệ sỹ suy tư trên phố đêm trong ghi chép của Hemingway hay Modiano. Hay như bộ phim điện ảnh Mỹ lãng mạn rất thành công “Nửa đêm ở Paris” (Midnight in Paris, 2011) dẫn khán giả theo gót đôi nhân vật chính len lỏi từng góc phố Paris hư ảo về đêm trong gần như toàn bộ chiều dài câu chuyện.  

Để rồi khung cảnh và vẻ đẹp về đêm trở thành một phần không tách rời và thu hút khách du lịch đến Paris. Các địa điểm tham quan nhanh chóng biến những hoạt động khi màn đêm vừa buông xuống thành điểm nhấn chính để níu chân du khách. Người nán lại giữa vườn cung điện Versailles để chiêm ngưỡng màn nhạc nước và pháo hoa hoành tráng mỗi đêm cuối tuần, người ngơ ngẩn khi toà tháp Eiffel nhấp nháy rọi sáng mỗi giờ khi đêm về, sáng bừng cả một góc sông Seine.

Trên bậc thềm nhà thờ Thánh Tâm (Sacré-Cœur), du khách chờ hoàng hôn để ngắm toàn cảnh thành phố lên đèn, rồi tản bộ trên những bậc cầu thang đồi Montmartre thơ mộng dưới ánh đèn đêm. Những em nhỏ thì háo hức đợi màn trình diễn tưng bừng lúc cuối ngày ở công viên Disneyland, cố đợi loạt pháo hoa muôn màu khi tối muộn, trước khi ngủ quên trên tay bố mẹ, để trong giấc mơ bé thơ sẽ thấp thoáng những bông pháo bừng nở giữa màn đêm cổ tích.   

Đến ngày nay, ánh sáng đêm không chỉ để đảm bảo an toàn, mà còn thành một loại hình nghệ thuật tôn vinh vẻ đẹp của chốn đô thành. Không thể không kể đến Lyon – thành phố đầu tiên đưa cảnh quan đô thị về đêm vào quy hoạch. Với “bản đồ quy hoạch ánh sáng” được sử dụng từ hơn 30 năm nay, Lyon là thành phố tiên phong và có nhiều kinh nghiệm trong thiết kế chiếu sáng đô thị về đêm – một chuyên môn kết hợp giữa kỹ thuật và nghệ thuật. Tiếng vang lan ra khắp thế giới, hàng loạt thành phố lớn cậy nhờ đến kinh nghiệm và chuyên gia của thành phố Lyon cho thiết kế ánh sáng của họ. Hà Nội cũng từng hợp tác với Lyon về chiếu sáng dịp đại lễ 1.000 năm Thăng Long.   

Cũng có thể ánh sáng đã chọn Lyon, bởi nơi đây là quê hương của Auguste và Louis Lumière. Hai anh em nhà Lumière đã phát minh ra máy chiếu phim đầu tiên gồm máy quay, bộ phận in tráng và máy phóng hình, và trình chiếu vào năm 1895 những thước phim đầu tiên trên màn ảnh rộng – đặt nền móng cho ngành nghệ thuật thứ 7 và khai sinh ra ngành công nghiệp điện ảnh. Cả sự nghiệp của hai nhà sáng chế đại tài này đã để lại những tiến bộ lớn trong chuyên ngành kỹ thuật hình ảnh, quay phim chiếu sáng.  

Nắm thế mạnh và kinh nghiệm quy hoạch ánh sáng, nghề sắp đặt ánh sáng đã và đang là một ngành mà các kỹ sư, nghệ sĩ đến từ Lyon giàu kinh nghiệm và sáng tạo hàng đầu thế giới hiện nay. Nhiều trường đào tạo kỹ sư chiếu sáng đô thị được đặt tại thành phố lớn thứ 2 của Pháp. Nhưng Lyon không chỉ có kinh nghiệm trong thiết kế cảnh quan đêm, mà còn biết biến nó trở thành một nghệ thuật, bằng việc nâng tầm lễ hội ánh sáng có lịch sử lâu đời tại đây trở thành một lễ hội nghệ thuật về đêm và sân chơi sáng tạo, thu hút hàng triệu khách du lịch chỉ trong 4 ngày lễ hội. 

Có thể nói chẳng nơi nào xứng đáng hơn Lyon để tổ chức hàng năm lễ hội ánh sáng nổi tiếng nhất cả nước Pháp. Được bắt nguồn từ một câu chuyện tôn giáo là vào giữa thế kỷ 19, người dân đồng loạt thắp nến trên bậu cửa vào những đêm đầu tháng 12, chờ ngày khánh thành bức tượng Đức Mẹ Maria tại nhà nguyện trên đồi Fourvière. Ngày nay, Lễ hội ánh sáng Lyon diễn ra quanh ngày 8 đến 12/12 hàng năm, thu hút du khách từ trong nước đến quốc tế, không quản ngại đêm đông giá lạnh đến chiêm ngưỡng. Lễ hội này hấp dẫn bởi là nơi khoe tài của những tác phẩm ánh sáng tân tiến, độc đáo nhất, đầy sáng tạo nhưng cũng giàu ý nghĩa với những chủ đề mới hàng năm.   

Nghệ thuật chiếu sáng mở ra những điểm đến du lịch đêm 

Không chỉ được khai thác ở các thành phố lớn, các đô thị hay thị trấn nhỏ cũng tận dụng ánh sáng để làm nổi bật vẻ đẹp về đêm của các trung tâm lịch sử. Không ít những nơi còn tiến xa hơn nữa, biến sắp đặt ánh sáng trở thành một hoạt động du lịch riêng, tạo sự khác biệt và níu chân khách nghỉ lại qua đêm tại vùng. 

Mùa nghỉ, để tránh cái đông đúc, hay thay đổi không khí quen thuộc của đô thị lớn, khách du lịch tìm đến những vùng nông thôn thoáng đãng. Du lịch đêm còn có ưu thế là không khí mát mẻ, yên tĩnh, tránh cái nóng nắng, phố xá thưa người, ít xe cộ, để du khách có thể dạo bước giữa lòng đường mà không phải lo nghĩ. Những ai ưa một không khí trong lành không bụi bặm, không ồn ào, vừa khám phá tìm hiểu mà vẫn có cảm giác riêng tư, thư thả, thì tham quan đêm muộn là một lựa chọn không tồi. 

Không xa Paris cũng có nhiều địa chỉ như thế : thành phố Amiens phía Bắc, Bourges ở vùng Centre- Val de Loire phía nam, và nhất là Chartres phía tây nam, sáng đi tối về rất thuận tiện bằng tàu hoả.  

Với Amiens, màn trình diễn ánh sáng tập trung trên mặt đứng nhà thờ lớn Amiens, bắt đầu từ năm 1999 và thường xuyên được hiện đại hóa với những công nghệ chiếu sáng mới nhất. Vài năm trở lại đây, lấy 5 sắc màu chủ đạo làm sợi chỉ xuyên suốt kể về lịch sử của toà giáo đường lớn nhất nước Pháp, màn trình chiếu Chroma dài gần 1 tiếng miễn phí suốt từ cuối tháng 6 đến đầu tháng 9 và trong mùa lễ hội Noel, thu hút hàng trăm ngàn khách tham quan.  

Cũng dành tâm huyết đặc biệt vào trình chiếu ánh sáng đêm, Bourges lại chọn phong cách hiện đại hơn : ngoài 7 điểm trình chiếu ánh sáng màu, phố đêm Bourges phủ sắc xanh lam huyền ảo bằng hệ 115 ngọn đèn led dọc lộ trình 2 km thăm quan tự do. Đèn led vừa cho phép tiết kiệm điện, lại có thể hướng ánh sáng tần suất vừa phải, chiếu tập trung xuống mặt đường, tránh ảnh hưởng đến sự yên tĩnh của cư dân. 

Còn thành phố nhỏ Chartres ngày nay tự hào vì được mệnh danh là “thủ đô của ánh sáng và nước hoa”. Một mặt, đây là nơi đặt trung tâm nghiên cứu thế giới về mỹ phẩm và nước hoa, mùi hương. Những nhãn hiệu mỹ phẩm hàng đầu thế giới đặt cơ sở sản xuất tại đây như Guerlain, Paco Rabanne, Lancaster … Mặt khác, Chartres là thành phố có màn trình chiếu ánh sáng về đêm công phu và dài nhất : kéo dài suốt 6 tháng trong năm, đưa du lịch về đêm trở thành một hoạt động chủ đạo thu hút khách du lịch. Riêng trong năm 2021, trình chiếu ánh sáng được tỏ chức từ tháng 4 đến tận dịp lễ Giáng Sinh, kéo dài hàng đêm đến 1 giờ sáng. Những tác phẩm nghệ thuật ánh sáng tân kỳ nhất, được làm mới thường xuyên, những sắp đặt ánh sáng ở đây được thực hiện qua bàn tay những nghệ sĩ hàng đầu tham gia lễ hội ánh sáng Lyon. 

Thành phố nhỏ hấp dẫn nhờ khu phố cổ trung tâm thanh bình xinh xắn, in bóng dòng l’Eure, với di sản đồ sộ 23 nhà thờ lớn nhỏ, xứng đáng cho một chuyến thưởng ngoạn ngày cuối tuần. Nhưng nán lại sau khi mặt trời lặn, quang cảnh thay một màu áo khác, như nàng Lọ Lem bỗng xuất hiện ngỡ ngàng dưới bộ váy dạ hội lấp lánh quyến rũ. Ngoài những nhà thờ, lâu đài đẹp nhất trên đồi cao đều được phủ bằng những bức tranh ánh sáng động biến ảo. Những góc bình dị nhất như gầm cầu, bờ kè lạch nước, những ngõ nhỏ hun hút hay vòm chợ cũng khoác lên màu áo mới lung linh, ban tặng bữa tiệc ánh sáng mãn nhãn cho khách tham quan, nhắc lại những tích xưa, hay truyền thuyết về mảnh đất bao đời. Điểm nhấn của chuyến thăm này là màn trình chiếu ánh sáng cuối lộ trình, ở mặt đứng nhà thờ Đức Bà, trên nền nhạc cổ điển mượt mà quện vào những cơn gió đêm mùa hạ se lạnh. 

Chưa ở đâu hoạt động du lịch đêm lại phong phú và được tổ chức kỹ lưỡng như ở Chartres. Với lợi thế dòng l’Eure uốn quanh, du khách có thể tham quan bằng thuyền kayak vào lúc 22 giờ, để chiêm ngưỡng những bức tranh ánh sáng biến ảo soi bóng dòng sông ! Chắc chắn đó là trải nghiệm thú vị có một không hai. Nếu muốn thư giãn hơn, có một đoàn tàu nhỏ chở khách tham quan vòng quanh các điểm trình chiếu, hoặc tự do nhất thì tản bộ ngẫu hứng dọc ngang trung tâm, với hướng dẫn viên hay theo bản đồ và phần mềm chỉ dẫn riêng tiện lợi tải về từ trang web du lịch của thành phố.  

Ngay cả khi không phải là một lễ hội đêm đầu tư công phu, những tour đi dạo đêm theo nhóm nhỏ, gắn với trải nghiệm ẩm thực, thưởng ngoạn phong cảnh với một màu sắc khác, hay gắn với những sự tích, truyền thuyết … cũng có thể làm chuyến tham quan thêm một hương vị mới lạ. Dưới màn đêm, mỗi nơi chốn còn ẩn giấu nhiều bí mật chờ được hé lộ và chiêm ngưỡng. Việc phát triển những hoạt động du lịch về đêm giàu tính văn hóa, nghệ thuật, có giá trị lịch sử là cơ hội mở ra một hướng thu hút tham quan mới, cho các đô thị vừa và nhỏ, hoặc hướng đến đa dạng thành phần du khách hơn.